Al bijna negen jaar werk ik in de zorg- en sociale sector. Meer dan zes jaar geleden ben ik gestart bij Straatverplegers, eerst als verpleegster op het terrein en later als co-coördinator van het Housing First-team (wonen). Mijn werk speelde zich af op straat, bij mensen thuis en in precaire leefomgevingen, daar waar klassieke zorgtrajecten niet meer of niet voldoende tot bij mensen geraken.
Zorgen in de marges van het systeem
In deze context is geweld zelden spectaculair. Het is meestal diffuus, chronisch en genormaliseerd. Het uit zich in armoede, zwerven, uitsluiting van fundamentele rechten, onderbroken begeleidingstrajecten, maar ook in institutionele en politieke kaders die mensen kwetsbaarder maken in plaats van hen te beschermen. Dit structureel geweld tast lichamen en levens aan en laat blijvende sporen na in de manier waarop mensen zich tot de wereld kunnen verhouden.
Eerstelijnszorg als werk van verbinding
In die context krijgt eerstelijnszorg haar volle betekenis. Ze beperkt zich niet tot technische handelingen of het beheersen van urgenties. Ze vertrekt in de eerste plaats vanuit de relatie: het erkennen van de menselijkheid van mensen die onzichtbaar zijn gemaakt, het herstellen van verbinding waar die soms al heel lang verbroken is. Dat vraagt een houding van aanwezigheid, regelmaat en het aanvaarden van onzekerheid.
Tijd nemen, de traagheid van processen aanvaarden, terugkomen na een weigering, begeleiden zonder hulp te koppelen aan onmiddellijke instemming: deze essentiële principes botsen steeds vaker met arbeidsorganisaties die weinig ruimte laten voor de tijd van de relatie en de complexiteit van de begeleide situaties.
Wanneer de zin van het werk onder druk komt te staan
Deze spanningen hebben de voorbije jaren de betekenis die ik aan mijn werk geef diep aangetast. De opeenstapeling van extreme precariteit, de herhaling van nochtans vermijdbaar geweld en de traagheid van structurele antwoorden leiden tot uitputting. Ze confronteren met een gevoel van machteloosheid dat geen individueel falen is, maar voortkomt uit een bredere context.
Het ontmantelen van de mythe van de roeping
Net daar duikt het discours over roeping vaak opnieuw op. Mijn beroepskeuze werd mij vaak voorgesteld als een roeping of een vorm van zelfopoffering. Die lezing heeft mij altijd diep gestoord. Ze depolitiseert enerzijds de uitdagingen van zorg en sociaal werk en legitimeert anderzijds lage lonen en verslechterde arbeidsomstandigheden. Ze maakt van een collectieve verantwoordelijkheid een individuele ingesteldheid, alsof toegang tot waardige levensomstandigheden en fundamentele rechten afhangt van persoonlijke goodwill in plaats van van politieke keuzes.
Het verlies aan zin dat veel zorgverleners en sociaal werkers ervaren, past binnen deze context. Het is het resultaat van politieke beslissingen die bijdragen aan de productie en instandhouding van structureel geweld. Keuzes op het vlak van wonen, gezondheid, sociale zekerheid of migratie hebben zeer concrete gevolgen voor de levenslopen van begeleide personen, maar ook voor de mogelijkheid om waardige levensomstandigheden te garanderen.
Zorgen als politieke daad
Die verantwoordelijkheid niet benoemen, betekent individualiseren wat het gevolg is van collectieve beslissingen en de morele last leggen bij individuen binnen een systeem dat structureel uitsluiting produceert.
Verder blijven zorgen en begeleiden in deze omstandigheden is allesbehalve evident. Het is geen roeping en geen individueel offer. Het is een keuze voor radicale betrokkenheid, verankerd in een politieke lezing van zorg, die zich dagelijks uit in verzet tegen structureel geweld.
Voor sommigen staat januari in het teken van goede voornemens. Het zou ook het moment kunnen zijn waarop beleidsmakers eindelijk de hunne opnemen en hun verantwoordelijkheid ten volle erkennen om waardige levensomstandigheden te garanderen.
Intussen blijft de mijne ongewijzigd: blijven werken met de gevolgen van hun keuzes.
Manon, verpleegster en co-coördinator van het Housing First-team