Een afspraak maken, naar een consultatie gaan, een begeleiding voortzetten: het kunnen echte obstakels worden wanneer je op straat leeft. Op 10 oktober, zowel de Werelddag van de Geestelijke Gezondheid als de Internationale Dag van de Strijd tegen Dakloosheid, vraagt Straatverplegers aandacht voor wat dakloze personen de toegang tot zorg bemoeilijkt en wat hen dichter bij die zorg kan brengen.
De verbanden tussen geestelijke gezondheid en dakloosheid zijn complex en werken in beide richtingen. Psychische problemen kunnen een levensloop ontwrichten. Het leven op straat kan op zijn beurt psychisch lijden veroorzaken of verergeren, onder meer door onveiligheid, isolement of een gebrek aan rust. Elk verhaal is anders, en dat geldt ook voor de zorgbehoeften.
Bij Straatverplegers zien we hoe moeilijk het kan zijn om hulp te vinden die rekening houdt met deze realiteit. Sommige personen zoeken begeleiding zonder een plaats te vinden, of het nu gaat om een psychiatrische instelling, een gespecialiseerde voorziening (zoals een psychiatrisch verzorgingstehuis of een initiatief voor beschut wonen) of gewoon een ambulante dienst. Anderen botsen op opnamecriteria waardoor ze zonder oplossing achterblijven.
Enkele cijfers
Gegevens over de geestelijke gezondheid van dakloze personen blijven schaars en weerspiegelen waarschijnlijk slechts een deel van de werkelijkheid. Sommige problemen blijven onopgemerkt omdat er geen diagnose is gesteld. Ook personen die het verst van de hulpverlening afstaan, worden niet altijd door onderzoeken bereikt. De cijfers moeten daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd, zeker omdat ze soms gebaseerd zijn op vermoedelijke problemen in plaats van op een bevestigde medische diagnose.
Toch geven ze een indicatie van de omvang van de behoeften. In Brussel vermeldt de telling van november 2024 een gekende of vermoedelijke geestelijke gezondheidsproblematiek bij 17 % van de personen voor wie een vragenlijst werd ingevuld. Bij de tellingen die in 2025 werden uitgevoerd in de regio Luik en de arrondissementen Hoei-Borgworm en Doornik-Moeskroen zou dit aandeel, afhankelijk van het gebied, tussen 17 en 27 % liggen. Deze resultaten beschrijven lokale situaties en vormen geen volledige meting van de geestelijke gezondheidsproblemen bij dakloze personen.
Twee problemen, twee weigeringen
Iemand die zowel psychische problemen als een verslaving heeft, kan door een dienst voor geestelijke gezondheidszorg worden geweigerd wegens middelengebruik, en door een gespecialiseerde verslavingsdienst wegens psychische problemen. Die persoon heeft hulp nodig voor verschillende problemen tegelijk. Toch wordt juist die combinatie een obstakel om hulp te krijgen.
Deze weigeringen stellen de grenzen tussen specialismen ter discussie. Wat gebeurt er met iemand wanneer elk van diens problemen bij een andere dienst een reden voor weigering vormt? Onze teams blijven zoeken naar een plek waar die persoon terechtkan. Intussen blijven de zorgbehoeften onbeantwoord.
Het plaatsgebrek maakt deze moeilijkheden nog groter. Uit een onderzoek dat in 2022-2023 werd uitgevoerd bij 18 Brusselse diensten voor geestelijke gezondheidszorg blijkt dat slechts een kwart van de geregistreerde aanvragen kon leiden tot een aanbod van begeleiding. Dit cijfer heeft betrekking op alle doelgroepen van deze diensten, niet alleen op dakloze personen. Het toont hoe moeilijk de toegang is in een overbelaste sector.
Patrick, 50 jaar, belandt afwisselend op straat, in een woonst, in het ziekenhuis, in de gevangenis en in opvanghuizen. Tijdens zijn interview vertelt hij dat hij op twee wachtlijsten staat voor psychologische begeleiding:
“Dat het moeilijk was om een psychiater te vinden, wist ik. Maar dat het ook zo moeilijk was om een psycholoog te vinden, dat begin ik nu te beseffen. Eerlijk gezegd wist ik niet dat ze het zo druk hadden.”
Zijn hulpvraag is er wel degelijk. Toch blijft hij wachten.
Professionals zoeken oplossingen met beperkte middelen. Om personen met meerdere problemen tegelijk te kunnen helpen, hebben ze tijd nodig voor samenwerking tussen teams uit de geestelijke gezondheidszorg, de verslavingszorg en de sociale sector. De verantwoordelijken van de diensten moeten ook de opnamevoorwaarden kunnen herzien die deze personen uitsluiten, met de steun van de overheden die de zorg financieren.
Naar mensen toe gaan
Nog voordat je een plaats kunt krijgen, moet je weten waar je moet zoeken.
Milo, 57 jaar, leeft al meer dan 3 jaar op straat, nadat hij afwisselend op straat en in ongezonde woonsten verbleef. Hij benadrukt:
“Als je op straat leeft, heb je nog nooit een psycholoog gezien. Je moet er eerst al een vinden.”
Andere personen vragen geen hulp meer na weigeringen of moeilijke ervaringen met instellingen. Ook angst, wantrouwen of de moeilijkheid om hun lijden onder woorden te brengen, kunnen hen op afstand houden van de zorg.
Een professional die naar hen toe gaat, kan een eerste contact mogelijk maken. Een team dat ze al kennen, kan die ontmoeting vergemakkelijken. Daarna is tijd nodig om vertrouwen op te bouwen, met respect voor de keuzes en het tempo van de persoon. Eén gemiste afspraak zou niet mogen volstaan om die band te verbreken.
Dit werk buiten de spreekkamer maakt deel uit van de toegang tot zorg. Het moet op lange termijn gefinancierd en ondersteund kunnen worden.
Waarheen na het ziekenhuis?
Wanneer er bij het ontslag geen oplossing voor huisvesting is, kan een ziekenhuisopname ertoe leiden dat iemand voor het eerst op straat belandt, bijvoorbeeld wanneer die persoon tijdens het verblijf diens woonst heeft verloren. Voor personen die al dakloos waren, kan de opname eindigen met een terugkeer naar de straat. Wat gebeurt er dus bij het ontslag wanneer je geen woonst hebt?
Afhankelijk van de behoeften kan iemand een plek nodig hebben om te herstellen, een plaats voor nazorg of een opvangplek waar de zorg kan worden voortgezet. Voor anderen is een woonst met begeleiding de oplossing.
De overdracht tussen teams voorbereiden is onmisbaar. Maar een overleg creëert geen beschikbare plaats. Zonder woonst of opvangplek kan het ontslag leiden tot een terugkeer naar de straat en de continuïteit van de zorg in gevaar brengen. Die continuïteit is essentieel voor het herstelproces. Zonder die continuïteit is het risico op herval groot.
Het getuigenis van Irène, 53 jaar en al meer dan 10 jaar op straat, illustreert dit probleem:
“Ik heb een afspraak voor een behandeling voor mijn alcoholprobleem, maar ik ben de datum vergeten. Het is alleen nog maar de afspraak voor het intakegesprek. Daarna moet ik wachten tot er een plaats is. Hoelang zal ik moeten wachten? Want als ik straks uit het ziekenhuis kom, waar moet ik dan naartoe?”
Bij Straatverplegers komen we op voor toegang tot een duurzame en aangepaste woonst, met de ondersteuning die elke persoon nodig heeft. Zorg- en herstelvoorzieningen moeten beantwoorden aan een behoefte, zonder verplichte tussenstappen te worden voordat iemand een eigen thuis kan krijgen.
Op deze 10 oktober, de Werelddag van de Geestelijke Gezondheid en de Internationale Dag van de Strijd tegen Dakloosheid, herinneren we eraan dat toegang tot zorg en toegang tot huisvesting nauw met elkaar verbonden zijn. We roepen de overheden die de zorg organiseren en financieren op om diensten de middelen te geven om personen in grote bestaansonzekerheid en met psychische problemen te helpen, en om opvangmogelijkheden na een ziekenhuisopname te financieren, in samenhang met de toegang tot huisvesting.
Toegang krijgen tot zorg en die zorg kunnen voortzetten, moet ook mogelijk zijn wanneer je geen thuis hebt.
Steun ons werk
Je gift helpt ons om dakloze personen op te zoeken, een vertrouwensband op te bouwen en hen te begeleiden naar zorg en een duurzame woonst.